S10E05 – Voedsel verbouwen op Mars en de Maan met dr. ir. Wieger Wamelink

Floris Bot
Als er nog mensen zijn die er niet zijn, dan zijn ze gewoon te laat.

Randal Peelen
Stelletjes, stakkers. Je zult het maar gemist hebben!

Floris Bot
Onze legendarische cult open. We gaan het eigenlijk over hebben.

Jurian Ubachs
Jurian, met ons. Doe zo kort open. Nou ja, ik zie ineens weer allemaal mensen. Dat heb ik sinds 2019 niet meer meegemaakt. Dus welkom allemaal. Wat leuk dat jullie er allemaal zijn. Laat je horen.

Randal Peelen
En wat fijn dat jullie daadwerkelijk op zijn komen daar. want er zijn er vast wel een paar die om een of andere manier verhinderd waren.

Jurian Ubachs
Wat ik trouwens heel leuk vind, Randal, dat kun jij misschien niet zien, maar achter jou komt er dus live ondertiteling Ik weet niet of de ondertitel software mij ooit heeft horen praten in een podcast.

Randal Peelen
Is het automatisch of zit er iemand mee te typen? Oké, als potwis in de pispot is, zit de pispotvond met potwispis.

Jurian Ubachs
Met z'n allen naar een scherm staren duurt het ook heel goed voor de luisteraars thuis. Misschien moet je dit even herhalen.

Floris Bot
Iets met een potvis. Hij loopt maar een klein stukje achter, dus het maakt niet uit. Niet meer potvis.

Randal Peelen
Nou, chapeau, ik hoop dat je deze avond nog makkelijk mag hebben. Maar we gaan ons best doen om het moeilijk te maken voor je. Hoezo? Gaan we door elkaar praten? Ja, ook. Top. Dat is helemaal ons ding. Ja, dat kunnen wij. Maar voor die tijd: welkom bij Met Nerds om Tafel. We praten vandaag met?

Floris Bot
Ik ben Floris.

Jurian Ubachs
En Jurian.

Randal Peelen
Mijn naam is Randal Peelen en onze gastnerd van vandaag is doctor ingenieur Wieger Wamelink. Wieger is ecoloog aan Wageningen University & Research en hij doet daar onderzoek naar het verbouwen van voedsel op de Maan en op Mars. En het thema van dit Podcastfestival is Neem me mee. Dus we gaan het met hem hebben over de manier waarop hij ons uiteindelijk gaat helpen mee te nemen naar de nieuwe planeten. Zonder ons effectief vanavond al mee te nemen naar die planeten. Dat is dan wel weer jammer. Wieger, welkom aan tafel en hartelijk dank voor je komst.

Randal Peelen
Leuk dat je er wilde zijn.

Wieger Wamelink
Ja, graag gedaan.

Randal Peelen
En leuk. Nu heb ik een poosje zitten nadenken over wat een leuke openingsvraag zou zijn. En ik kwam er eigenlijk een beetje op uit dat mensen jou wel heel vaak met The Martian zouden moeten vergelijken. Klopt dat? Ja, dat gebeurt af en toe.

Wieger Wamelink
Alleen is het natuurlijk niet hetzelfde, want ik zit hier en niet op Mars.

Randal Peelen
Je bent veel knapper dan Matt Damon. Dank je. Maar kun je uitleggen wat dat onderzoek behelst? Want jij wil proberen te helpen om planten te kunnen verbouwen op Mars. Ja, dat klopt.

Wieger Wamelink
Maar niet buiten, want het gaat niet. Binnen.

Randal Peelen
En waarom gaat dat niet?

Wieger Wamelink
Nou, buiten dat lukt niet. Mars is nogal koud. Het is een gemiddeld, nou laten we zeggen, min 60, min 80, s'nachts min 100. Dat is al heel vervelend voor plantjes, ook voor ons trouwens. Ik vind het ook te koud. Maar wat nog erger is, er is bijna geen lucht. Op Mars. Geen atmosfeer. Nee, geen atmosfeer. Het is alsof je 30. 000 meter boven de aarde zit.

Randal Peelen
Nu heb ik op de middelbare school ooit geleerd over evolutie. Kunnen we niet een plantje fokken dat het eruit houdt?

Wieger Wamelink
Nee, volgens mij niet. Maar je mag het voor mij wel proberen.

Jurian Ubachs
Ik heb onkrijd in mijn tuin, daar kan vrij veel hebben.

Wieger Wamelink
Dan ben je het echt kwijt. Dus dat is een goede tip, alvast. Wil je onkruid kwijt in je tuin? Maak het vacuum. Gegarandeerd dat het weg is.

Floris Bot
Heb jij zo'n vacuümbol voor mij? Baar 8 meter of zo? Ja, ja. Cool. Moet kunnen. Bel ik je nog even zo.

Randal Peelen
Zou je voor ons het omveld kunnen schetsen van de noodzakelijkheid van al deze innovatie? Want ik weet dat er een heleboel. Raketpenissen omhoog gaan de laatste tijd. En ik weet dat Elon Musk heel fanatiek is. Maar wanneer ga dit nodig zijn? Wanneer zijn er mensen op Mars?

Wieger Wamelink
Nou, ik heb altijd gezegd na 2030. En dat zou nog wel kunnen. Elon Musk die wel eens wat meer uitkramt. Die denkt over een jaartje of drie, vier te gaan. Daar geloof ik niet in. Het zal in ieder geval na 2030 zijn.

Jurian Ubachs
Het jaar 3000 is ook na 2030. Ja, heel goed iets beter afbaken.

Wieger Wamelink
Ja, laten we dan zeggen voor 2040.

Jurian Ubachs
Oké. Jij gaat het meemaken. Jij zou zelfs nog mee kunnen. Nou, jij kent mijn levensstijl niet.

Wieger Wamelink
Maar laten we de gemaakt gaan dat ik het meemaak. Ik ken Elon Musk's levensstijl wel. Ik weet niet, ik hoop toch niet dat je het zo bond maakt. Nee, daar heb ik het geld niet voor. Nee, precies. Maar nee, ik denk ergens tussen 2030 en 2040. En ik hoop 2031. En of we dat halen is even afwachten. Maar dan kan het, theoretisch kan het dan wel. Met alles wat we nu hebben.

Randal Peelen
Dus ze hebben alle klimaatakkoorden van Parijs in één klap gehaald. En ook nog eens de eerste mens op Mars wonen. Ik denk eigenlijk dat het laatste makkelijker zal zijn. En ik vrees ook dat het eerder gehaald zal worden. Voor je dat weet gaat de aarde steeds meer op Mars lijken. Is het niet handig om gewoon eerst naar de maan te gaan trouwens?

Wieger Wamelink
Ja, daar ben ik het helemaal mee eens. En daarom doen wij ook onderzoek voor de maan. En ik verwacht eigenlijk dat we eerst naar de maan gaan. Niet letterlijk. Sorry, wel letterlijk. Net andersom, wel letterlijk dus. En dat is eigenlijk ook wel handig, want kijk, maan een stuk stuk dichterbij. Mocht er iets misgaan, dan kun je ook nog vrij snel weer terug. En je had het al over de maasje en je weet als er daar iets misgaat, dat het best wel lastig is. Nee, maar het is heel logisch om eerst op de maan te beginnen en dat zijn ook de plannen. Want dat is wel aanstaande. 2024 wel NASA terug in de maan. Ik verwacht eigenlijk dat de Chinezen er eerder zullen zijn, maar dat weten we niet goed. En je gaat daar eerst al deze dingen doen. En als het daar werkt, dan ga je het naar Mars brengen. Waarom doen die commerciële jongens dat dan niet? Het klinkt zo logisch. Nou, sterker nog, er zijn commerciële jongens bezig. Want die willen een mijnbouw doen op de maan. En om dat nou op Mars te doen en dan weer terug te brengen is een heel gedoe, maar van de maan een stuk stuk makkelijker. En ja, wij hebben tekort aan. Allerlei zeldzame metalen, onder andere voor mijn mobieltje zit nu in mijn broekzak, maar voor dat soort dingen. En die zijn op de maan wel te vinden. Dus een van de eerste dingen, als het allemaal mag, want dat is ook nog een vraag, mijn bouwen op de maan. Commercieel dus.

Jurian Ubachs
Ik weet niet waarom, maar het deprimeert mij echt enorm. Dat gewoon reis naar de maan en dan. daar dingen gaan verbouwen, maar dat dus commerciële bedrijven mee bezig zijn omdat ze de maan ook willen uitbuiten. Ze van de aardig is bijna op te laten alsjeblieft naar de maan gaan om daar. Nog meer te kunnen roven van een. . Doe het dan maar aan de achterkant. Nee, daar ligt een transformer. Voorzichtig maar zijn.

Randal Peelen
Ik zat laatst een YouTube video te kijken van die kindslaven. In kobaltmijnen ergens in de rest van de wereld. En toen dacht ik, nou laten we dan maar naar de maan gaan. Dat goed betaalde mensen daar gewoon volwassen handen aan kunnen breken. Jurian. Ik vind het best wel een goed idee eigenlijk.

Jurian Ubachs
Het is misschien wel een goed idee, maar als je gewoon de woorden zegt, we gaan naar de maan om daar mijn bouw te beginnen, dat deprimeert me een beetje.

Randal Peelen
Hoe belangrijk is het voor die mensen die erheen gaan om daar zelf hun eten te kunnen verbouwen? Ik bedoel, je kunt er je halve raket toch volgooien met voedsel. Hou je het wel even uit.

Wieger Wamelink
Ja, dat klopt en dat kost een heleboel energie. En dat is nou natuurlijk het probleem. Als je honger krijgt, kun je gewoon weer terug. Ja, dat klopt. Naar de maan zou kunnen. Maar dat kost gewoon heel veel geld.

Floris Bot
Een beetje naar de supermarkt, maar dan duurt het wat langer.

Wieger Wamelink
En je pizza langs laten brengen door de Kourier. Het kan technisch natuurlijk wel, maar dat is natuurlijk zonde van de ruimte. Je kan beter andere dingen daarheen brengen. Dingen die je echt daar nodig hebt. Materialen om te bouwen enzovoort. En mensen natuurlijk. Mensen zijn lastig. En ja, het is gewoon denk ik veel handiger en veel goedkoper om dat op de maan te doen. En op Mars kan het niet anders. Ik denk niet dat je daar langere tijd kunt zijn zonder je eigen voedsel te verbouwen.

Randal Peelen
Hoe pak je dat aan?

Wieger Wamelink
Het eerste heb ik techneuten nodig, dus dat doe ik niet zelf. Die moeten voor mij een soort doom bouwen. Dus een soort huis, helemaal luchtdicht, binnen. En we weten sinds kort ook, ook onder andere uit ons onderzoek, dat het ook nog eens een keer onder de grond eigenlijk moet. Of dat je er een laag zand. . Nou ja, zand heb je daar niet, reggelit. Sorry. Op moet gooien. Ja, een regalith. Dat officieel mag wat je op de maan vindt geen zand heten. Want zand en bodem, dat is iets wat je op de aarde vindt.

Randal Peelen
Seriously, dit is de crisis.

Wieger Wamelink
En daar hebben ze dus een andere term voor bedacht. En het is eigenlijk maansteen wat uit elkaar gevallen is als gevolg van de straling.

Randal Peelen
En zand is dus aardsteen dat uit elkaar gevallen is.

Wieger Wamelink
Nee, want dat is vooral verweerd, dus een andere oorsprong.

Randal Peelen
Het is goed dat jij eroloog bent en ik niet.

Jurian Ubachs
Maar je praat nu al heel erg over de uitvoering. Daar zijn er natuurlijk heel veel stappen aan voor afgegaan. Misschien kun je ons even meenemen naar een. . Ik gok een heel aantal jaar geleden, toen dit eigenlijk allemaal begon. Hoe ben je mee begonnen eigenlijk?

Wieger Wamelink
Nou, vooral omdat ik boos was.

Jurian Ubachs
Dat is altijd een hele goede motivator. Ja, ik was boos op mijn.

Wieger Wamelink
Nou, eigenlijk op mijn directie. Kijk, wij hadden op de Burg hadden we een potje met geld voor bijzondere onderzoeken. Nou, had ik al een paar keer wat ingediend en toen zeiden ze tegen mij: ja, dat vinden we niet innovatief genoeg. Je krijgt geen geld. Nou, en wat ik hier op aarde doe, als ecologisch kijken, waarom groeien sommige planten ergens wel en kunnen andere planten daar niet groeien. Daar hebben we heel veel informatie over. En ik dacht, nu ga ik echt iets. Ik stond onder de douche. Goede ideeën, je komen onder douche. Nog een tip.

Randal Peelen
Effect the Hero's Journey.

Wieger Wamelink
En ik dacht van. Ik ga mijn hobby, ruimtevaart, science fiction, gaan combineren met mijn werk. En ik ga nu een voorstel schrijven waarvan ze denken, nou. . Dat gaat van zo langzans leven niet lukken. Dus ik heb toen gedacht, wat als je nou alles weet over planten op aarde, zou je dan kunnen uitzoeken of die planten in principe op de maan of op de mars zouden kunnen groeien? Dat heb ik ingediend. Ik denk dat ik krijg natuurlijk nooit geld. En tot mijn verbazing kreeg ik toen wel geld. En nou ja, het jaar daarop zijn we dus voor het eerst begonnen met het eerste experiment. Dat was 2013.

Randal Peelen
Je bent dus eigenlijk ook nog eens een soort van aanvraaghacker. Je hebt ze gewoon je zaadje tussen hun oren geplant. Dat komt nu later.

Jurian Ubachs
Maar goed, dan krijg je geld van de universiteit. Als je jouw naam nu googelt, dan staat er iets over een project in samenwerking met NASA. Nou ja, ik heb inmiddels al gehoord dat dat redelijk een richtingsverkeer is, maar daar komen we persoon nog wel op. Maar daar zitten natuurlijk ook nogal heel wat stappen en wat jaren tussen. Kun je iets vertellen over die tijd? Zeg gewoon de opstartfase?

Wieger Wamelink
Ja, nou ja, die opstartfase was ook wel heel spannend en lastig. Want ik had dus een voorstel geschreven dat ik theoretisch iets wilde gaan doen. Dat is trouwens heel gewoon in de ruimtevaart. Dat verbaasde mij, maar niemand doet een eigen experiment of zo. Maar is vooral aan het theoretiseren over dit soort dingen. Ik denk, ja, dat is wel leuk, maar je moet het echt gaan doen. En toen zag ik dat NASA een nagemaakte marsbodem heeft. En daar heb ik er een aantal van bij. Vooral voor de mensen in de zaal natuurlijk. Maar ik heb potjes met precies nagemaakte Mars en ook nagemaakte maanbodem, want we hebben geen echte op aarde.

Floris Bot
Een lijkt een beetje op kaneel en die andere op gestampte maanzaadjes. En een beetje op peper.

Wieger Wamelink
Kijk, dat is die van de maan. Dat lijkt me er op gemale peper. Rood en bruin. Sorry, ja, roodbruin en grijs. Grijs uiteraard voor de maan. Roodbruin voor Mars. Maar het bleek dus dat NASA dit eigenlijk ter beschikking heeft, en niet stelt, maar heeft, om experimenten mee te doen. En daar laten ze karretjes in rondrijden, testen ze pakken mee en dat soort dingen. En toen dacht ik van wacht eens even, ik ga wat anders doen. Ik ga niet theoretisch kijken, ik ga dat spul bestellen. Wel duur, want het kost 2. 500 euro voor 100 kilogram. Het is iets duurder dan in het tuincentrum inderdaad. En ik ga een echte experiment doen met echte plantenzaden en kijken. Nou, ik naast aan vragen, en kreeg ik het natuurlijk niet gratis, dat heb ik wel geprobeerd. Maar ja, nee, toch dokken. Nou, dan komt er dus het land binnen. Dan denkt de douane, hé, dat is duur spul. Wat dacht je daarvan? 100 kilogram aan poeder, zeg je? Ja, grijs poeder. Ah, fijn. Wat afgeleverd uiteindelijk bij ons instituut met een rekening erbij van 250 euro invoerrechten.

Floris Bot
Oh, dat is helemaal niks. Normaal is het al 19 euro alleen op de douane zo'n factuur te laten maken voor je. En dan komt er nog 21% overeen en dan nog een keer wat. Ben je beschadigd in je leven? Nee, een klein beetje maar. Klein beetje maar. Ik ga nu even een rondje lopen.

Wieger Wamelink
Maar het kwam dus bij ons binnen en dat had ik niet gehoord. En ik had ze ook niet gebaarschuwd, want ik had niet gedacht, oh je moet dan nog wat betalen. Dus het komt binnen en wat zij zeggen, ja wij betalen niet aan de ingang. Dus neem maar weer mee. En dat was ongeveer twee weken voordat we zouden beginnen. Kast gehuurd, mensen geregeld. En twee weken van tevoren nog steeds geen zand. Of eigenlijk zeggen nagemaakte marsbodem. Dus ik begon een beetje zenuwachtig te worden. En nog een paar dagen wachten. Ik denk, waar blijft dat spul? Dus ik rondvragen. En bij de postkamer. Oh ja. Dat klopt ja. Daar hebben we formuliertjes van gekregen. Ik zal eens even zoeken, maar we hebben het werd meegegeven, dus het is teruggestuurd. Odee jongen. Naar Amerika terug. Vet. Ja, nou kijken. Cent kost eigenlijk maar 5 dollar. Ja, precies. Dus nee, zij zoeken. Oh, hier zijn de formulier. Oh nee, wacht even. Ze zijn in het postagentschap. Dus wij met de auto naar het postagentschap. 250 euro afgetikt en hoppakee dat spul achter in het karretje. En toen konden we dus. . Nee, we hadden het dus net op tijd. Want ik had nog een paar dagen en toen hadden we het dus. Maar ja, dit soort rare dingen maak je dus mee. En ik had dus, ik dacht van, nou misschien is dit wel een onderzoek wat misschien leuk is voor de pers. Dus ik had een persbericht gedaan. En ik had de volskrant speciaal ook nog benaderd. Ook andere kranten trouwens, want we mogen natuurlijk geen reclaam maken.

Jurian Ubachs
Vooral voor de trouw- en volksrand.

Wieger Wamelink
Die zei van ja, maar dit klopt toch wel? Want ik had dus bedacht, dat was toeval. Ik wou maandag beginnen van 1 april, de eerste maandag in april. Maar dat bleek ook 1 april te zijn. En hij dacht van ja het is toch wel echt, want het is natuurlijk gewoon een 1 april grap.

Publiekslid 1
Ik hoop daar helemaal niets van.

Wieger Wamelink
En ik van, ja maar kijk, ik heb een foto opgestuurd. Kijk, hier heb ik de bodem. Toen mailde hij terug van ja, maar je weet niet hoever mensen gaan voor een 1 april grap.

Randal Peelen
Dat weet ik heel goed.

Wieger Wamelink
Uiteindelijk is hij dus wel lang eens geweest. Maar ook dat is dus iets. Dat denk je niet aan, maar dat leer je dan. Maar dat eerste experiment, dat is eigenlijk het meest bijzondere experiment geweest, want ik vroeg NASA bijvoorbeeld van. Dit spul, hè? Hebben jullie dat ooit getest? Nee, eigenlijk niet. Ik zeg, wat gebeurt er als je de water bij doet? Dat wisten ze niet. Dus dat was ons eerste experiment. Nou, dat kan iedereen nadoen als je dit koopt, tenminste. Nee, doe maar niet. Laat die maar dicht, want anders word je nog ziek. Dat helpt om het dicht te houden. Het eerste experiment was dus gewoon, je doet er water bij en kijken wat er gebeurt. Dat kan je met een lage schoolklasse ook doen. Dat doe ik. Maanmodder. Maar wat blijkt dus? Dit is heel erg hydrofoob. Dat betekent dus dat als je er water bij doet, dat het er gewoon een heel tijd bovenop blijft staan. En dat is natuurlijk een groot probleem. Het houdt ook geen water vast. En dat is heel vervelend voor planten. Maar goed, we wisten dat dat lukte. We hebben analyses gedaan, we hebben gekeken wat er nou in zit. Nou, er zit van alles in. Dat is mooi, maar er zitten eigenlijk geen nitraten in. Of ammonium, stikstof, zeg maar. Daar waar we hier veel te veel van hebben in Nederland. Op Mars veel te weinig. Er was een keer een plusklasjongetje had straks zijn vinger op een exportbedrijf en die zei van nou kunnen we dat dan niet de macht sturen, want we hebben hier te veel en dan zijn we er hier van af en dan kun je de taal goed gebruiken. Nou, heel praktisch natuurlijk. Ja, dat zou kunnen. Maar verder zaten er ook heel veel zware metalen in. En daarom zei ik, doe toch maar even niet. Ik wou al een snijfje nemen. Ja, ik weet niet hoe dat afloopt. Het is vooral slecht voor jou. De bomen zijn al naar de klant.

Randal Peelen
Wat mij dus heel erg bevreemd is, jij denkt ik ga onderzoeken hoe planten groeien op andere planeten. Hoe kom ik aan dat zand dat op die planeten ligt? Oh, dat bestel ik gewoon even bij NASA. En dat dit tot nu toe de grootste uitdaging. Hoe komen zij eraan dan? Ja.

Wieger Wamelink
Kijk, er is nog geen zand. Regolet heeft dat ook, hè, van. Van Mars op aarde. Hoewel het niet helemaal waar is, want ik heb hier een Marssteentje, een meteoriet. Maar daar kunnen wij niks mee, want die heeft door het heelal gereisd. Die is veranderd, is in de damkring terechtgekomen, dat verbrand. En dat verandert dus totaal. Dus dat kunnen we niet gebruiken. Maar gelukkig NASA en ook ESA af en toe en ook de Russen hebben. Landingen uitgevoerd op Mars. Er zaten ovens in de karretjes. Daarin kun je allemaal analyses doen. En op basis daarvan weten we dus eigenlijk heel goed wat de samenstelling is van Mars en Maanboden. Maan zijn we natuurlijk ook nog geweest. Zijn dingen van teruggekomen. Onder andere dit steentje. Heb ik hier. Heel kleintje. Wil je even ruiken, Floris? Nou, doe maar niet, want daar zit hij in zijn neus. Zo klein is het stukje. Quaam proeven. En. Je meet dus wat de samenstelling is. En wat hebben ze gedaan? Op aarde gekeken, waar vind je nou ongeveer dezelfde bodem? En dat hebben ze verder opgezuiverd. En dat is dus wat wij gebruiken. En dat is natuurlijk voor ons handig. Maar er zitten ook wel tricky dingen aan. Want ik heb hier, dit is een van die potjes dus waar dit in zit. Dit is de eerste generatie. Dat is gebaseerd op metingen uit de jaren 70. Toen was de apparatuur natuurlijk nog niet zo goed. Hierop goede planten uitstekend kan ik je vertellen. Daar hebben we ook onze eerste experimenten mee gedaan. Tot onze verbazing ging het heel goed. Maar als je dan hier naar kijkt, dit is de tweede generatie. Het is gebaseerd op de jaren 90 metingen. Dat gebruiken we vooral op het ogenblik. Maar dat is dus al anders dan deze. Want deze is veel rooier. Hier zit minder ijzer in, bijvoorbeeld. Maar er zit nog steeds wel zware metalen in. En dan heb ik hier de derde generatie en die is echt giftig. Dat weten we dus pas sinds een jaartje of twee, is dat in Marsbodem zit per chloraat. Voor de liefhebbers CLO4, en dit is ten slot verrekening iets voor nerds. Dus iedereen weet waar ik het over heb. Maar dit is dus hartstikke toxisch. Als je dit inademt als mens, dan gaan je longen er dus aan. En dat is voor het probleem, want voor planten is dit dus ook een probleem. Dus je ziet naarmate er meer metingen komen, dat we dus ook meer weten en dat het er niet gunstiger uit gaat zien voor mij. Maar die metingen die helpen dus heel erg. En daardoor, ja, dat is waar we het mee moeten doen. Maar het is toxisch, zeg je hem? Ja.

Floris Bot
Maar zit er wel genoeg. . Nou, ik praat een beetje langs de microfoon. Zit er genoeg voedingsbodem in? Of moet je eerst gaan toevoegen? Behalve die nitraten dan.

Wieger Wamelink
Nou, alles zit erin, behalve de nitraten. Maar voor die nitraten hebben we inmiddels een oplossing. En dan ga ik ineens ga ik nu een beuze stappen maken in de tijd. Oké, want sinds vorig jaar zijn wij bezig om ook met menselijke urine. Die moet je daar natuurlijk recyclen. Om daarmee planten te laten groeien. En dat gaat uitsteken. Het is een uitstekende meststof. En ik heb. En dat mag jij even ruiken.

Floris Bot
Zeg maar even wat je ziet en hoe het ruikt. Ja, ik kan je niet vertellen hoe het ruikt, want mijn neus doet het niet. Maar het is een beetje tegenwoord voor het team.

Wieger Wamelink
Je ruikt niks hè.

Jurian Ubachs
Ja, het ruikt naar. . Ik wil zeggen Brinta, maar dat zal het niet zijn.

Floris Bot
Maar het is een beetje, het lijkt een beetje op. Iedereen in de zaal denkt noep. Wacht, laat ik hem even aan Rando laten zien. Is dat wel urine? Maar het ruikt niet naar urine in ieder geval.

Jurian Ubachs
Het ruikt redelijk neutraal.

Randal Peelen
Het zit al een keurtje aan. Als ik je inkijk, dan zie ik alleen maar. Korrels, ja, ik wou nu zeggen niersenen.

Wieger Wamelink
Klopt. Nou, dat komt dus heel dicht in de buurt, want het is truviet. Dat is een zout wat actief uit de urine gewonnen wordt. En daar zit dus een heel groot voordeel aan, behalve dat er voor mij ammonium in zit wat ik nodig had. Want dat is mijn stikstofbron. En ook nog een keer fosfaat, wat voor planten ook heel belangrijk is. Het is heel zuiver. En ik weet niet of je het gezien hebt, maar dit komt dus uit locatie Amsterdam-West, dus hier vandaan. En dit is ingevond van de waterzuivering daar en dit is verzameld, dus urine van festivals in Amsterdam. Dan zit er meer in. Precies. Zo die planten gaan groeien joh. Ze hebben het wel heel gezellig. Daar zitten ze wel een beetje een probleem. Het is trouwens alleen van heren. Want dat wordt dus in die dicties opgevangen en dat moet dus gescheiden gebeuren. Voorlopig in ieder geval. En dat gaat dus het makkelijkste voor de heren, want als die staand plassen dan. Dan gaat dat gewoon goed.

Jurian Ubachs
Dit bij Festivals in Amsterdam vandaan.

Wieger Wamelink
Ik ben ook heel dankbaar voor de mensen die het leven hebben. Maar kijk, ik ben vooral bang voor medicijnresten. Want die zitten natuurlijk ook in je urine, die kunnen erin zitten en die wil je niet in je bodem hebben, want die kunnen dan uiteindelijk ook in je planten terechtkomen en dat wil je niet. Dus als straks iemand op Mars die woont daar en die gebruikt om de een of andere reden medicijnen, dan moet dat dus. . Apat opgevangen worden. Want dat mag niet gemengd worden. Of we moeten manieren vinden om dit goed af te breken. En dat kan nog lang niet met alles. Nou is er ook nog een andere reden natuurlijk, maar die is speciaal voor Amsterdam. Daar had je al geraten.

Jurian Ubachs
Ik wil het zeggen, want Randal zei het al schertsend, maar nu je dit zegt, denk ik bij mezelf van: oh, dan is urine van festivals misschien niet het allerbeste.

Wieger Wamelink
Nee, en daarom gebruiken we de struviet, omdat je er actief uit kunt halen. En dat is schoon. Maar wat jij ook bij je hebt, urine heb je altijd wel wat bij je, dat is handig, maar je hebt natuurlijk ook poep bij je.

Publiekslid 2
Een wat meer dan de ander.

Wieger Wamelink
Ja, precies. En dit jaar zijn we voor het eerst begonnen met menselijke poep, om die ook te gebruiken als mest. Daar heb ik een aantal studenten voor gevraagd om dat te regelen. Voor de mensen die hier niet, voor de mensen die hier niet zijn, er is niet nog een potje. Nee, die heb ik niet meegenomen. Want het is vloeibaar spul. En ik denk, nou laat ik dat nou maar niet doen. Dat is ook niet zo fijn in de trein. Ik ben met de trein uit Wageningen hier gekomen. Tussen Edewageningen. Maar studenten hebben voor het eerst een experiment daarmee gedaan. Dat is dus poep van collega's. Dat wordt apart opgevangen. En dat wordt eerst gefermenteerd in een kolom. En dat is dus om alle bacteriën dood te maken. Want urine is vrij schoon verder wat dat betreft. Maar poep zit natuurlijk vol met bacteriën, want wij bestaan voor anderhalf, twee kilo uit bacteriën. Dat heeft iedereen bij zich. Is voor mij ook weer een probleem trouwens. Niet voor mij persoonlijk hoor, maar als ik ook Mars iets wil. Dat wordt dus eerst steriel gemaakt. En als dat is gebeurd, dan hou je vaste fractie over, nog steeds, maar ook een vloeibare fractie. En die vloeibare fractie hebben wij gebruikt als meststof. Op de Marsbodem en daar hebben we. Wat hebben ze ook alweer geteeld? O, Roggen op laten groeien. Dat stond wel een beetje, moet ik zeggen. Maar het was niet zo erg als de varkenspoep die wij vorig jaar hebben gebruikt ter voorbereiding hiervan.

Jurian Ubachs
Ik vind het wel mooi, want volgens jouw woorden, tussen 2030 en 2040 moeten we dus naar Mars kunnen. Moet jouw project dus een resultaat hebben? En dat is dus allemaal mede mogelijk gemaakt door kilo's, varkens en mensenpoepen waarmee jullie dan geëxperimenteerd hebben. Ik vind dat wel een mooi verhaal gewoon.

Wieger Wamelink
Mooi hè. En wij recyclen dus daar alles ook en dan mag niks verloren gaan. Want het moet een gesloten systeem worden. Het leuke hiervan is dat dit ook weer andere mensen aan het denken. Eigenlijk is wat wij doen hier op aarde natuurlijk heel stom. We hebben een prachtige meststof, onze eigen poep. En het enige wat we ermee doen is door het toilet spoelen. En afvoeren naar de waterzuivering. Waar het dus allerlei problemen veroorzaakt. Je moet heel veel dingen doen om dat water weer schoon te krijgen. Terwijl eigenlijk zou je dat hier dus ook gewoon moeten recyclen. Iedereen op de kattenbak. Ja, zoiets. Alleen, ja, het probleem is dat we in Nederland dus al genoeg mest hebben. Dus daar zit nog wel een ding. Een keer een soort mest. Nou nee, mest is mest. Ik bedoel, dat maakt verder niet uit. Varkenspoep is voor plantengroei net zo'n goede mist of koedepoep. Dat maakt niet uit. Of mensenpoep. Daar zou ik niet zorgen maken. Trouwens nog wel een dingetje voor als je dat thuis wilt proberen. Kijk, je poep steriliseren, dat kan natuurlijk nog in je magnetron. Dat zou werken.

Floris Bot
Er kwaken een beetje kokken als op het moment.

Wieger Wamelink
Er was een. Ik doe schoolklasse, lagere school. En die zijn enthousiast en willen. Kan je poep steriliseren? Ja, dat kan in de magnetron. Schoolklasse wilde dit dus zelf doen. En die wilden wel daarmee aan de gang. En toen heb ik toch gezegd van nou, ik weet niet of je ouders het wel goed vinden als jullie je poep in de magnetroon gaan steriliseren.

Jurian Ubachs
Randal en Floris hebben allebei kinderen. Hoe zien jullie dit? Alles voor de wetenschap, Jurian. Alles voor de wetenschap, nee, helemaal mee. Ik durf die magnetron wel weg te gooien.

Wieger Wamelink
Het probleem is dat je in Nederland geen groenten mag telen op menselijke poep of urine. Dat is niet toegestaan bij wet.

Randal Peelen
Wat hebben jij geleerd dat ze achter de voordeur niet kunnen handhaven?

Wieger Wamelink
Dat klopt. Maar daar is een uitzondering op, namelijk als je je eigen poep gebruikt, dan mag het wel. Maar je mag dus niet zoiets als wat ik zou willen. Want je verzamelt van allerlei astronauten en in dit geval mijn collega's, wat ik nu geteeld heb, mag niet gegeten worden. Maar ja, straks op Mars heb ik niks met Nederlandse wetgeving te maken. Dus dat scheelt allemaal. Misschien zelfs überhaupt wetten.

Jurian Ubachs
Dat vind ik wel interessant trouwens.

Jurian Ubachs
Hoe zit het überhaupt met regels? Moet je überhaupt aan iets houden daar? Of is het gewoon vogelvrij en doe waar je zin in hebt? Of zijn de Amerikanen de baas zoals altijd? Of de Chinezen? We weten nog niet wie er het eerste is. Dus wie er het eerste is, daar is gewoon effectief de regels die gaan gelden.

Wieger Wamelink
Nou, er is space law. Oké. Wat ermagen in Leiden ook aan gewerkt. Onder andere, en er zijn wel afspraken, maar A zijn ze zich niet spijkerhad, want je moet het verdrag ondertekenen. En volgens mij hebben we maar een handje vol landen, iets van 20, het ondertekent, maar er is dus wel iets. Het belangrijkste is dat buiten de aarde niets geclaimd kan worden. Dus je kunt niet een stuk maan kopen en eigenaar van zijn. Of Mars, dat kan niet. Hoewel je, terwijl, nou ik vind het oplichters. Welzijn die je dat zeggen dat ze dat wel verkopen, Anje. Maar goed. En die hopen dus dat dat ooit gelegaliseerd wordt. Maar op het ogenblik mag dat dus niet. Maar wat wel mag, is dat je bijvoorbeeld de maan exploiteert. Of een planetoïde. Dat mag dus wel.

Randal Peelen
Heeft iemand een jule gezien? Nog niet.

Wieger Wamelink
Maar help mij.

Randal Peelen
Als je het niet mag claimen, hè. Dan is dat eigenlijk gewoon de communistische planeet. Hij is al rood. Dus dan mogen ze daar gewoon gaan wonen.

Wieger Wamelink
Sterker nog. Vooral in de vroegere dagen van het Sovjet-Imperiumrijk, hoe wil je het ook noemen? Was Mars heel belangrijk? En dat heeft dus ook als uitvloeisel gehad dat de Russen in het begin heel erg veel belangstelling voor Mars hebben gehad. Want zij zagen dat als de ideale communistische wereld, die inderdaad al rood was, dus wat jij nu grappig zegt. Is daadwerkelijk zo? En dat zie je dus ook terug in Russische literatuur.

Randal Peelen
Wist ik wel. Ja, ja, heel goed. Maar help ons. Neem ons even mee. Je hebt eigenlijk. . Dit is een verhaal dat hangt een van toevalligheden. Je dacht eerst van nou weet je wat, ik moet een aanvraag doen, die is solide krul, die krijg ik er nooit doorheen. Nou goed. Toch gelukt. Nou ja, hoe kom ik een godsnaam aan dat zand? Ik kan het ook bestellen.

Jurian Ubachs
Toen je dat kreeg, dacht je niet ook stiekem een heel klein beetje van, oh shit. Die shit kwam later.

Wieger Wamelink
Nee, die shit kwam later inderdaad.

Jurian Ubachs
Nee, maar je zei van ik ga nu een voorstel doen. Dat gaat ze sowieso niet goed. En dat je dan denkt van.

Wieger Wamelink
Ja, inderdaad, wel een beetje. En dan gaan we ook echt aan de slag. En nou ja, het was ook wel grappig, weet ik niet. De jaren daarop is die beurs niet meer uitgekeerd, want er was nogal veel weerstand. Ze vonden dit toch wel een beetje te gek.

Randal Peelen
Wacht weer verder hier? Ja, nu mag ik verder. Dus je hebt dat zand en dan denk je, ja, nou goed, daar moet ik dan ook wel mee. Nou, wat laten we proberen? Er moeten meststoffen in. Heb ik gratis mest als ik op Mars woon. Oh ja, wacht even, dat komt al uit de mens. En toen dacht je, nou, ik heb het zand, ik heb dat water, ik heb urine, poep van mensen. En dan toppertjes, planten, potjes, aardappels, paardbloemen.

Wieger Wamelink
Die groei overal. Ja, dat klopt. Nou, niet helemaal hoor. Maar op deze bodem denk ik dat ze het doen. Maar we hebben vooral naar groente gekeken in het begin niet. Toen hebben we ook wilde planten gebruikt. Omdat ik wist dat het een moeilijke bodem was, want hij houdt geen vocht vast. Wat denk je dan aan duinen? Dus ik heb ook een aantal duinplanten in het begin geprobeerd. Maar ik ben nou jouw vraag kwijt.

Randal Peelen
Hoe ging dat? Je bent steeds dingen gaan planten. Je had de grond, je had de meststof. Hoe werkte dat?

Wieger Wamelink
Ja, we hebben er natuurlijk wel over nagedacht. Dat eerste experiment, we hadden het voorstel, we hadden het geld, toen heb ik het hele voorstel omgegooid, maar daar hebben we wel over nagedacht. Nou, ik weet nu eerst analyseren, je begint met analyseren, dat is de eerste stap. Hoe ziet het eruit? Wat zit erin? Dan kan ik al enigszins bedenken wat er wel en niet op zal groeien. Nou, te weinig stikstof. Dus wat is dan logisch? Je hebt planten, ook groenten, bijvoorbeeld bonen, die kunnen hun eigen voedingsstoffen maken met bacteriën. Die moeten dus dan ook wel mee. Dus ik zag dat er geen stikstof in zat. Wat doe je dan? Dan neem je planten die stikstof zelf uit de lucht kunnen halen. En dus eigenlijk hun eigen voorziening kunnen doen. Dus op zo'n manier hebben we daarover nagedacht. We hebben planten dus uit de duinen genomen, omdat ik wist. Dat spul houdt nauwelijks vocht vast, dus het is heel droog. Dus neem je planten die daar heel goed tegen kunnen. En zo hebben we dat steeds verder opgebouwd. Het lijkt misschien wel een beetje zo van nou, ze hebben wel wat gedaan, maar dat is toch niet waar. We hebben daar elke keer wel goed over nagedacht. Anders had ik het toch niet kunnen publiceren. Nee, dat snap ik. Hoe gaat het tot nu toe? Valt het mee? Ja, eigenlijk valt het me heel erg mee. En vooral in dat eerste experiment. Want geen stikstof, slecht water vasthouden. Dit is ook nog eens een keer heel scherp. Er zitten ook nog gifstoffen in. Scherp als in, het is niet. Rond. Er zitten hoekjes aan. Als je op een microscoop legt, dan zie je dat er allemaal punten aan zitten. En dat is voor ons niet zo erg. Nou ja, het blijft wel aan je pak kleven. Dat zag je ook aan de astronauten. Sommige mensen hebben dat misschien wel live meegemaakt. Ik denk niemand hier. Ik niet bewust, maar nou. Ja, ik heb het niet bewust meegemaakt, maar ik heb wel de filmpjes en de foto's gezien. En wat dan opvalt. . Is dat die pakken ontzettend smerig zijn. Die zitten onder het kruis en zo. En dat komt omdat het zo scherp is. Dat blijft dus aan je pak hangen. En dat is ook vervelend voor planten. Want het is weliswaar scherp, klein. Dus dan denk je, nou ja, het zal wel. Maar voor planten. We hebben dus gezien dat dit spul in de wortels van de planten prikt. En dan worden de wortels lek. Dan gaat hij lekker en dan groeit hij minder goed.

Floris Bot
Ja, want die. Niet alleen die cellen gaan lek, zeg maar. Ze willen een soort van aders vormen om dat vocht te bewegen en zo. Maar die aders gaan heel het stuk.

Wieger Wamelink
Ja, daar lijkt het wel op. En wat een plant dan doet, die heeft dan afweermechanisme, die kan dan kurkweefsel vormen. Dus dat is echt ter bescherming. Nou, dat kun je dus ook aan die wottels zien. Alleen het probleem is, als ze kurkweefsel vormen, dan kunnen ze daar weer geen voedingsstoffen meer opnemen. Een soort litteken. Ja, het is een soort litteken. Dus nou ja, dat zat er allemaal in. En je ziet ook wel het verschil, maar tot mijn verbazing in het eerste jaar al kiemde alles. En wij hadden 840 potjes. We hadden 14 verschillende plantensoorten. En 4200 zaadjes. En het idee vooraf was. . . 100 zaadjes dus per plant, als je heel snel kunt rekenen. En wij dachten we doen er zoveel, want dan kiemt er misschien wel één zaadje. Dan hebben we in ieder geval iets. Nou ja, en totdat onze grote schrik eigenlijk ging heel veel Kiemen. En dat betekent dus, ja, wij wilden elk zaadje we individueel. Volgen. Van het kind, gaat het dood, groeit het verder, krijgt een stengeltje, krijgt het blaadjes. Nou, dat was ongeveer wat we dachten. Misschien dat er ging gebeuren.

Randal Peelen
Een beetje je kindjes. Dat is allemaal een naam gegeven.

Wieger Wamelink
En toen kreeg je een honderdling. Nou wel meer duizend. Per plant inderdaad. Ja, een duizendling. En niet alle zaadjes kiemden, maar meer dan de helft kiemde. Dus het was ontzettend veel werk. Dat was ontzettend schrik. En tot onze verbazing, bijvoorbeeld de tuinkers, deed het heel goed. Tuinkers kun je bijna overal opkweken. Als je er maar water bij gooit, dan groeit het wel. Maar die ging dus ook nog bloeien in het eerste jaar.

Randal Peelen
Tot onze grote verbazing. Maar moest je dan gaandeweg ook nog bewateren? Een beetje mest erbij en zo koesteren die handel.

Wieger Wamelink
Nou, we hadden er geen mest bij gedaan, want we wilden eerst weten wat is er mogelijk op deze bodem zonder dat we er verder iets mee doen. Dat is dus eigenlijk je eerste nul-experiment. Daar vergelijken we nog steeds alles mee. Maar we hebben uiteraard wel water gegeven, want zonder water geen plantengroei. En omdat dit dus heel slecht water vasthoudt, moesten we dus twee keer per dag water geven. En zelfs dat was eigenlijk nog niet genoeg, want het droogde dus uit. Dus dat was echt wel een probleem. Dat hebben we inmiddels opgelost.

Randal Peelen
Hoe dan?

Wieger Wamelink
Nou ja, gewoon nou ja, wat je. Door er dus over na te denken. En. Kijk, bodems die slecht water vasthouden, die kennen we hier ook. En de oplossing is eigenlijk organisch materiaal toevoegen. Dus door je planten resten. En omdat wij van het eerste experiment resten hadden, plantendelen, want er was wat gegroeid, als het ware kun je dat dan weer door de bodem mengen en dat. Verbetert dus de bodem enorm. En het verschil tussen ons eerste en het tweede experiment was dat we er dode plantenresten door hebben gemengd. En toen ging het ineens heel goed groeien. Want onze tomaatjes. Niet de tomaten, maar de planten werden dus zo groot. En ik hou mijn vingers nou ongeveer 4 centimeter uit elkaar. Dus daar heb je niet van te eten. Maar we hebben dus die dode plantenresten door de bodem gemengd. En dan verandert het heel erg, want dan houdt het veel beter vocht vast. Er komen natuurlijk voedingsstoffen uit vrij. En toen, in dat tweede experiment, hadden we dus wel eetbare tomaten.

Randal Peelen
Mocht je alleen niet opeten?

Wieger Wamelink
Nee, inderdaad. Niet omdat we, want we hadden er nog geen poek bij gedaan, maar er zaten zware metalen in de bodem. In deze bodem zit Quik, lood, cadmium, zink, noem het maar op, formale laptops. Ja, inderdaad, daar lijkt het dus een beetje op. En kijk. Dan mag je natuurlijk niet zomaar eten. Wij moesten eerst testen of het veilig was. Nu had ik de bodem al geanalyseerd, doe je de water bij je en kijk je wat daarin zit. Want dat is wat de planten opnemen. Die doen niet rechtstreeks bodem, die drinken. Als het ware, dus we hebben bodemoplossing nodig, vocht. En daar lost het in op. We wisten al eigenlijk dat de zware metalen niet in een vocht zaten. Dus dan kunnen ze eigenlijk al niet in het plan terechtkomen. Maar ja, dan moet je natuurlijk wel testen. En ik wou het wel testen op studenten, maar dat mag tegenwoordig niet meer. Dus. Hebben we daar zware nog steeds heel veel. Zware metalenanalyses op losgelaten. En hebben we gewoon gekeken, zit het in die planten. Toen we zeker wisten dat er niks in zat. Toen heb je ze wel een studenten gegeven. Nee, toen. Nog steeds niet. Nee, toen hebben we voor de TV de eerste Radijze gegeten. Hoe heet ze ook alweer van. Checkpoint, Rachel is bij ons lang eens geweest en die heeft de eerste radijsjes van Marsbodem gegeten. En kijk, die bodem moet je natuurlijk niet opeten, want dan zitten die zware metalen in. Dus ik had gezegd, gardijsjes, daar zit natuurlijk zand aan, goed spoelen. Het is allemaal vastgelegd met de camera, dus wij goed spoelen in een emmer. Zij neemt die radijzen eten van, ik deed ook mee. Alleen die radijzen van ons en ook anderen, die hebben wat meer smaak dan wat je gewend bent, wat uit de winkel komt. Het groeit niet zo heel snel, dat betekent dat er veel meer. Wat wij secundaire plantenstoffen noemen, maar dat zijn dus eigenlijk de smaakstoffen, de flavonoïden, de eiwitten, suikers en zo. Het is dus veel sterker. Het smaakt gewoon veel sterker. En zij eet daar dus van. En denkt, oeh, dat is heet en pittig. Dus het eerst volgende wat ze doet, is drinken uit die emmer die er nog komt. Ah, fijn. Ze leeft nog steeds. Nee, ik wil zeggen.

Floris Bot
Want Checkpoint, dat is een programma van de EO, voor de mensen die het niet weten. Ik wist het. Gericht op kinderen. Mijn zoon is in een goede leeftijd hiervoor. Dus staat hij ook gewoon netjes ergens beschikbaar dit?

Wieger Wamelink
Dit is beschikbaar, maar het is niet binnen Checkpoint gedaan, het is binnen Nederland in 2150 gedaan. Dat is een speciale serie die ze hebben gemaakt. Moet je maar eens kijken. Kun je zien dat Ragel uit een emmerd drinkt wat ze eigenlijk niet had moeten doen.

Randal Peelen
Lachen. Oké, dus we hebben nu weet ik veel hoeveel duizend plantjes laten groeien. Wat ik mijn fantasie nu aan het afvragen ben is, kijk, dat je die planten kunt laten groeien met alle toetes en bellen die je hier op aarde hebt en alle gemakken. Als je kunstmest nodig hebt, dan rij je gewoon naar het plaatselijke festival. Dat heb je natuurlijk op Mars en op de maan niet. Dus waar jullie waarschijnlijk rekening mee houden is. In hoeverre is dit echt seculair? Hoe vaak kun je dit plantje laten groeien voordat het er. Gaat het een keer voorbij of kan dit gewoon honderd jaar?

Wieger Wamelink
Theoretisch, als je dat helemaal gesloten kunt krijgen en daar zit in de crux een beetje, dan zou het inderdaad honderd jaar door kunnen gaan. Want kijk, wij zitten met z'n allen ook op de aarde. En in principe is dit ook een gesloten systeem. Nou, er komt wel wat bij en er gaat wel wat af, maar minimaal. Dat willen wij dus in het klein eigenlijk ook realiseren. Maar er is af en toe denk ik toch wel wat input nodig, maar dat is ook niet zo'n probleem. Want je bent een half jaar onderweg, minimaal, voordat je op Mars bent, misschien drie kwart jaar. Dan moet je natuurlijk ook eten. Er komt natuurlijk ook weer wat uit, die poep en die plas. Nou, die plas wordt natuurlijk recycled, want dat water wordt teruggewonden en dat drink je. Net als in het ISS. Dus je drinkt eigenlijk je eigen plaster. De Russen doen dat nog steeds, maar de Amerikanen doen dat niet meer. Die krijgen nu steeds vers water. Dus die zijn daarvan afgestapt, heb ik gehoord. Maar goed, in principe wordt dat gerecycled, maar je poep. Daar kun je natuurlijk niet zoveel mee tijdens de reis, maar ik wil graag dat je die bewaat. En dat is dan extra input. Dat is dus wat je extra toevoegt. Dus dan kun je ook. Je bodem steeds beter voedselrijker maken daarmee. En speciaal in het begin is dat heel belangrijk. Want die bodem is dus toch arm aan stikstof. Nou, hoe ga je daar beginnen? Met je eigen poep. Dus die moet gelijk mee naar beneden. Niet weggooien, maar meenemen naar beneden als mest. En dat klopt dus heel erg daarom. Dit is toch wel een van mij van. . Ja, die wordt dan gesteriliseerd, maar dat is vrij simpel. Gewoon een macht de trom. Gewoon een macht de trom. Ja, maar het kan ook anders. Maar dat zou kunnen. Je kan het ook buiten boord hangen en dan wachten tot de straling zijn werk doet. Dan gaat ook alles wel dood uiteindelijk. moet je soms wel lang wachten, want bacteriën kunnen meer dan een jaar in vacuum overleven. Dus ik zou toch wel wat meer doen. Er zijn experimenten na gedaan.

Floris Bot
Dus dan heb je gepoept dan hangen je poep buiten anderhalf jaar lang om zeker te zijn: vries drogen.

Wieger Wamelink
Dus als een soort waslijn hangt daar achter het schip aan.

Floris Bot
Het lijkt me niet zo goed idee. Maar oké, dus dan kom je aan, dan neem je die poep mee. Dan zoek je een stuk grondheid. Is het dan de bedoeling dat je eerst een stuk afgraaft en daarbij wijze van een stuk landbouwplastic in hangt? En dan weer dichtgooit en dan draai je poep bij en dan roeren. Omdat anders dat watermarkt kan blijven wegzakken.

Wieger Wamelink
Nou nee, want dat gaat dus niet op Mars. Want het begin hadden we al gezegd, het is bijna koud doen en het is koud. Dus wat je moet doen. Wat het handigste is, als ons dat lukt, is een 3D-printer vooruit sturen. Die kan die bodem gebruiken om je huis te bouwen. Je kunt er ook bij je mainland kun je natuurlijk ook inwonen. En daarbinnen ga je je groenten kweken. Maar wat je wel wilt doen, wat wij in ieder geval willen, is dat je de bodem vandaag gebruikt en ook. Water voldoende mate aanwezig is, dat gebruik je ook. Maar je brengt het naar binnen.

Jurian Ubachs
Dus je doet het uiteindelijk binnen.

Wieger Wamelink
En eigenlijk is dat voor mij heel makkelijk, want dan heb ik verder gecontroleerde omstandigheden. Er is gewoon lucht waarbij je in kunnen werken, waarin je kunt ademen, waar planten dus ook hun ding kunnen doen. Planten maken weer zuurstof. Die jij kunt inademen, die nemen CO2 op. Precies, het is dus een biodoom.

Jurian Ubachs
En daarbinnen ga je het doen. Maar kunnen we heel even terug naar wat je tussen neus en lippen zegt? Een 3D printer die je huis in elkaar zet voordat je er bent?

Randal Peelen
We hebben hier al huizencrisis.

Jurian Ubachs
Wat moet ik voor me zien? Hoe werkt het?

Wieger Wamelink
Nou ja, kijk, ik ben geen techneut. Dat is werk voor een globaal idee. Ja, globaal idee. Misschien dat sommige mensen hier in Amsterdam hebben gezien, maar er staat een 3D printer hier in Amsterdam die een huis kan printen. Wist ik niet, maar waarom nog maar één? Maar die kun je dus ook meenemen en dan kun je daar van de z, van die bodem daar kun je gewoon 3D-dingen hebben. Dat is gewoon een hele grote 3D-punter.

Jurian Ubachs
Ja, klopt?

Wieger Wamelink
Dat print je gewoon een huis van. Dus de techniek is er. Je moet hem natuurlijk wel doorheen brengen. En je kan ook wat anders doen, namelijk je kan allerlei modules vooruitsturen. Zoals wij eigenlijk altijd hebben gedaan. Bijvoorbeeld ISS is er ook niet gekomen met dat er al mensen in zaten en dat die eraan gingen bouwen. Nee, dat wordt hier op aarde in elkaar gezet. Dat wordt daar aan elkaar gekoppeld. En dan heb je ineens een ISS waar je mensen heen kunt sturen. Chinezen hebben precies hetzelfde gedaan nu.

Jurian Ubachs
Dat kun je daar natuurlijk ook doen. Oké. Nou goed, ga verder. Je Biodome zit je dan op een gegeven moment in te werken.

Randal Peelen
Ik vind dat wel een beetje vals spelen hoor, want je bent nu echt tot grote lengtes gegaan om hier dat. . Ja, specifieke zand, sorry, wat was het ook alweer? Ja, mega list. Te krijgen. En vervolgens zeg je van ja, maar daar ga ik gewoon aardse omstandigheden nabouwen. Dan denk ik, nou dan kun je ook wel een zak potgrond mee naar boven nemen, toch? Wilkom, dan ben je zo ver gegaan en dan ga je daar een stukje aarde naast.

Jurian Ubachs
Maar dat aarde is dan toch bevoren? Maar die potgrond niet. Maar snap je de kern van mijn verhaal?

Wieger Wamelink
Ja, ik snap de kern van jouw verhaal.

Wieger Wamelink
Dat zou je kunnen doen. Je kan ook aardse grond meenemen. Ik vraag me af, als we zo straks gaan, wie van de mensen op aarde daar geen bezwaar tegen gaat maken. Ook al is het maar een heel klein beetje aarde. Men zal toch heel snel zeggen van, ja luister eens, we hebben hier al tekort aan vruchtbare aarde. Gaan wij nou aarde naar Mars brengen? En je moet het wel meenemen. Dus je zou een klein beetje mee kunnen nemen. Ja, uiteraard kan dat. Ik doe dat liever niet. Ik maak liever gebruik van wat daar is.

Floris Bot
Je introduceert ook allemaal nieuwe dingen. Klopt? Aarde, daar zitten ook micro-organismen in.

Wieger Wamelink
De groeien meenemen, want die heb ik ook nodig. Want ik heb micro-organismen nodig om dode plantenresten af te breken. Zodat het weer mest wordt. Dus die wil ik wel meenemen, maar je wilt de ziekteverwekkers niet meenemen.

Floris Bot
En als je daar 100 kilo van wil bestellen, zou vast heel wat duurder zijn, dan niet 2. 500 euro.

Wieger Wamelink
Schone aarden, nee hoor, maar die kunnen wij gewoon maken. Dat is niet zo moeilijk.

Floris Bot
Nee, ik bedoel die micro-organismen.

Wieger Wamelink
Ja, ik heb maar een heel klein beetje nodig. Dat is niet het probleem. Maar kijk, aarde kun je hem vrij makkelijk steriliseren. Wij hebben zo'n groot ding dan staan. Dat gaat met hoge druk en 110 graden. En dan is gegarandeerd alles dood. Dan heb je steriele aarde en die zou je in principe wel mee kunnen nemen. Maar dan moet je het dus wel meenemen. En je moet al zoveel meenemen. En ik, nou ja, ik verwacht. Dat is dus anders dan wat Elon Musk verwacht. Ik verwacht dat er ooit misschien eens een paar honderd mensen daar zullen wonen voorlopig. Die vooral daar zijn om onderzoek te doen. Dus niet dat daar een miljoen mensen of zo gaat wonen. Maar ook daarvoor heb je best al veel voedsel nodig. En dat is best veel bodem, mocht je dat mee willen nemen. Dus het is denk ik veel handiger om gebruik te maken van wat daar is.

Floris Bot
Ja, en zo min mogelijk verrijking te hoeven doen.

Jurian Ubachs
Nou, we hebben natuurlijk geen gespecialiseerd in verbouwen van planten. En ik denk dat ook plantaardige toekomst is. Maar stel nou dat je bijvoorbeeld eieren en kip heel lekker vindt. Is er een toekomst op Mars voor kippen en legbatterijen en eieren?

Wieger Wamelink
Nou, ik heb dat uitgezocht, want ik heb ook wel eens geroepen, nou misschien willen we wel kippen mee naar Mars. Je kan natuurlijk een bevrucht ei meenemen, maar ik heb dat aan de collega's nagevraagd. Ja, in Wageningen is dat vrij makkelijk, hè? Ja, twee deuren verderop. Kippeieren blijven ongeveer goed, ongeveer twee weken. Dus we vliegen vliegen langzaam. Ja, dat gaat dus niet lukken. En ik zie het niet zitten om levende dieren in een raket mee te nemen. Stel je dat even voor, geen zwaartekracht. En die kippen blijven inderdaad rondvliegen, misschien of scharelen. Dan kunnen ze wel vliegen. Die leggen eieren.

Jurian Ubachs
Scharreleieren, vrije uitzweefkippen, maar die gaan dus door het ruimteschip.

Wieger Wamelink
Nee, dat zien we dus niet zitten. Laat staan dat je een koe meeneemt. Ik weet wel. Meer dan één dan gaat. Je had vroeger natuurlijk picks in space van de Muppets. Maar ja, je zweeft. . Nee, dat gaat niet lukken.

Randal Peelen
Maar waarom niet een kipetje dat het eventjes een half jaar moeilijk heeft? Volgens mij is hier op aarde ook niet altijd tof voor een kip. We gaan het voeren dan.

Wieger Wamelink
Het is ondoendelijk. En ik denk ook dat je een boel problemen krijgt als je dat wilt doen.

Jurian Ubachs
Maar we zijn het er allemaal over eens. De toekomst is plantaardig, dat weten we allemaal. Ja, maar ik heb dan toch nog wel een verrassing voor jou.

Wieger Wamelink
Want als jij per se nou dierlijk eiwit wil eten. Ik heb insecten nodig voor de bevruchting. Want die tuinkers die ik in het eerste jaar al had, daar kom ik daar weer op terug, wij hadden een prachtig luxe kast. En in zo'n kas, daar wordt eigenlijk geen insect toegestaan, want die kan een experiment beïnvloeden. Dus als er al een insect in zit, dan wordt die doodgemaakt. Maar ik had tuinkers en dat is een kruisbevruchte. Dat betekent dus dat je insecten nodig hebt voor de bevruchting. Dus ik wil graag insecten mee, ook daarheen voor de bevruchting. Anders heb je geen zaad. En voor sommigen heb je gewoon zaad nodig om te eten, maar je hebt altijd zaad nodig voor de volgende generatie. En vliegen bijvoorbeeld, kunnen ook heel goed bevruchten.

Jurian Ubachs
En bron van.

Wieger Wamelink
Vliegen dus je zouden larven kunnen eten. En ik heb voor jou ook nog in de aanbieding wormen. Want. Ik wil ook heel graag wormen mee naar Mars, omdat die heel goed zijn in het opeten van dode plantenrechten. Sinds wanneer ben ik een forel? Omzetten. Ja, dat mag voor mij wel. Omzetten in poep. En die poep is dan weer mist. Dus dat mag voor mij ook. Maar je moet die wormen wel twee dagen op water zetten. Want anders zitten ze nog vol met bodem en dingen die ze gegeten hebben. Maar daarna mag je ze van mij eten. Nou, dat vind ik schappelijk van je. Dankjewel. Maar niet te veel, want ze zijn natuurlijk het belangrijkste voor de bodem. Zet ik daar op Mars? Dan nog één wormpje dat.

Randal Peelen
Pas maar op dat die worm op weg geen superpak aantrekt. Want dan ben je de shaak. Gaat dit nou lukken? Even we spoelen de tijd vooruit. Je hebt een. een dijk van een recept geschreven van dit moet je precies wel en dat exact niet meenemen die raket in daar ga je vervolgens dat door het wordt een hele handleiding dat bijna alleen met demon die uit kan voeren Nou lief, gaat dit werken? Want met Damon, die had niet heel veel langer op die planeet moeten zitten.

Wieger Wamelink
Nee, maar dat lag natuurlijk niet aan het telen van de groenten. Want dat ging uitstekend. Dat lag natuurlijk aan de kwaliteit van zijn woonhabitat. En dat snap ik ook wel, want ik zou nooit zo'n habitat neerzetten op Mars. Want zo'n dun plastic voletje houdt nooit de straling tegen. Dus dan ga je daar echt wel dood van de straling.

Randal Peelen
Laat staande warmte. En de planten ook. Dus als de luisteraars straks willen vragen hoe realistisch die film was, dan heb je nu alvast een vraag.

Wieger Wamelink
Ik heb wel wat bedenkingen hier en daar, maar die poep was uitstekend. Daar ben ik erg tevreden over. En die aardappels ook, want volgens mij wordt dat een van de belangrijkste gewassen daar. Kijk, dat recept, daar hebben we al aardig goed ideeën over. Het probleem zijn eigenlijk de bacteriën, omdat er heel veel bacteriën zijn waarvan we niet goed weten wat ze doen. Of die echt nodig zijn. We weten wel welke bacteriën we nodig hebben om dode plantenresten af te breken. Maar we weten niet of die alleen maar al kunnen overleven in een bodem. Of dat die ook weer andere bacteriën nodig hebben. Dus dat is nog wel een vraag. Maar goed, als we dat recept hebben en we gaan daarheen, ja dan denk ik toch wel. . Ja, zoiets.

Randal Peelen
Dus 10 jaar uiteindelijk zou willen testen en je wil het goed doen. Kijk, je gaat daar een soort habitat bouwen voor het gemak onder de grond, want daar heb je minder last van straling en dat is een soort microcosmos van De planeet aarde, want alles wat daar leeft komt daar vandaan. Exact ditzelfde zou je ook gewoon hier in Nederland kunnen doen. Je kunt gewoon een mooie bunker bouwen, dan test je dat gewoon een paar jaar uit. En dan ben je er toch? Ja, sterker nog. Wat zijn de uitdagingen nog?

Wieger Wamelink
Sterker nog, ik heb in Arnhem op het ogenblik de beschikking over een Koude Oorlogbunker waarin we precies dat doen. Maar de uitdaging is bijvoorbeeld, dat zei je straks al terecht. Dit wil je niet één keer doen, maar je hebt heel veel cyclido. Dus je wilt dat. continu blijven doen en dat hebben we eigenlijk nog niet gedaan ik heb de bodem die ik het meest heb gebruikt die is misschien nu vier keer gebruikt Ja, maar dat is dus niet genoeg. Hier wil eigenlijk naar 20, 30, 40 generaties. Klopt. En ik heb een theoretische oplossing voor het perchloraat. Maar die hebben we nog niet praktisch uitgetest, dus het gifstofje waar we iets mee moeten. En ik vind het ook. Belangrijk dat er schimmels meegaan, namelijk die fosfaat uit de bodem kunnen halen, echt rechtstreeks uitsteen, en dat delen met de planten, waardoor de planten beter gaan groeien. En dat hebben we überhaupt nog niet getest. Dus er zijn nogal wat vragen. We zijn nog niet klaar. En kijk, het probleem is ook, ik heb nog steeds geen echte Marsbodem hier. En tot drie jaar geleden, dus toen ik begon, dacht ik van nou dit is een mooie bodem, dit gaat allemaal wel lukken. Close en af. En toen kwam dus perchloraat twee jaar geleden ineens om de hoek kijken, want de apparatuur was beter geworden. Dat was toen wel even een ding omdat dat echt een gifstof is, ook voor planten. En daar moeten we dus ineens een oplossing voor verzinnen. Want in principe gaat het dus niet nu op die bodem. We moeten eerst dat gifstof afbreken. Nou, dat kan met bacteriën. In Leiden hebben ze daar experimentjes mee gedaan en in principe werkt dat wel. Maar dat moet dus allemaal nog in één serie helemaal achter elkaar getest worden door ons. En het kan natuurlijk zijn dat over vijf jaar een nieuw karretje daar rondrijdt en die vindt nog iets waar wij niet op gerekend houden.

Jurian Ubachs
Hoe lang gaat u bijom dat is er nu steeds een karretje daarheen? Karretje landen, karretje rondrijden kan ik je test doen ja hoe lang gaat het nog duren voordat we gewoon daar kunnen landen inladen terug is dat is dat is dat een beetje in de realm of possibilities of

Wieger Wamelink
Nou, op het ogenblik rijdt er een karretje rond wat bodemonsters verzamelt.

Jurian Ubachs
Maar die komt niet terug.

Wieger Wamelink
Maar die komen niet terug, maar die bodemonsters worden op Mars neergelegd. En het is de bedoeling dat eenzaad moet nog gebouwd worden, een ruimtevaarttuig bouwt wat daarheen gaat en die monsters gaat verzamelen en dat die dan terug worden gebracht naar de aarde. En die zou dus over 10 jaar hier moeten zijn. Maar dan willen we dus eigenlijk ook al naar Mars toe. Dus het wordt heel krap wat dat betreft. Maar ja.

Jurian Ubachs
Ja, maar dat is natuurlijk wel zolang je niet echt zelf die bodem hebt. Het blijft het altijd toch een beetje. Een foutmarge in je onderzoek.

Wieger Wamelink
Ja, en daar ben ik me ook zeer van bewust. We proberen zoveel mogelijk te doen nu wat hier op aarde mogelijk is. Om dat helemaal te testen. Want vergis je niet, eigenlijk wat wij doen is eigenlijk landbouw opnieuw uitvinden. En op een andere manier dan dat we dat hier doen.

Jurian Ubachs
Mag ik daar eens nog één vraag over stellen voordat we wachten? Nou trouwens, misschien.

Randal Peelen
Ik zat te denken dat we zo naar de vraag van luisteraars gaan. En misschien inderdaad nog één laatste vraag. Meer in de trant van wat zijn nog struikelblokken? Want ik ben misschien een hopeloze optimist, want ik weet gewoon dat klimaatakkoord, dat gaan we makkelijk halen. Mars, daar wonen we over 20 jaar. Wat zijn de beren op de weg waar we ons effectief nog zorgen om moeten maken?

Wieger Wamelink
Nou, vooral de mensen vind ik eigenlijk. Ik vind de mensen nog het lastigste.

Randal Peelen
Wie in deze zaal zou mee willen? Ja, precies. Vingers omhoog.

Wieger Wamelink
We hebben er zes.

Randal Peelen
Heb je er meer dan zes nodig?

Wieger Wamelink
Voor de eerste reis niet.

Jurian Ubachs
Beet je oké in de poep-- en plas productie?

Wieger Wamelink
Ja, een beetje stabiel ook. Nee, maar. Nou, de mensen zijn dus wel een probleem, want eh. Kijk, die mensen nemen heel veel bacteriën mee. En je kan mensen niet steriel maken van binnen, want dan gaan we dood. Je hebt die bacteriën gewoon nodig.

Randal Peelen
Ja, maar dit stel ik me voor als een soort horrorfilm. De mensheid vergaat. Er is nog één raket, en dat is de laatste hoop die gaat naar Mars. En iedereen op aarde is inmiddels dood. Vervolgens maken we dat mooie eten.

Floris Bot
Wat dat help. Net hebben we de aarde gered en nu is iedereen dood.

Randal Peelen
Ik zeg dat ik een horrorfilm ziet voor die kunnen allemaal niet.

Jurian Ubachs
En deze zes mensen zijn dan de laatste die het nog moeten gaan doen.

Randal Peelen
En dat deze zes mensen daar dan zitten. Mag even, wacht even, mag nog een keer hand omhoog.

Jurian Ubachs
1, 2, 3 is afgesloten hier. Vijf mannen en één vrouw. Ik zag alleen maar mannen, maar. . Nee, dit is wel een vrouw. Krijg je vijf mannen en één vrouw?

Floris Bot
En dat we dan zes vrouwen hadden, konden we ook voorplanten. Maar ga verder.

Randal Peelen
O per ongeluk één bacterie is meegegaan. Laten we hem de coronabacterie noemen. Dat die dan de boel. . Eventjes op stelte komt zetten. Dat zou toch vervelend zijn? Ja, klopt. Oké. Hé, het gaat niet meer goed. Het is ons drie. Dus volgens mij is het tijd voor de vraag van de luisteraars. En nu heb ik een hele microfoon hier liggen. En nu weet ik ook dat een aantal mensen in de zaal hele leuke vragen heeft meegenomen. Dus ik ben benieuwd wie het aan zou durven. Oh Jurijan, bedien jij de microfoon? Dit kun jij ook mee doen.

Jurian Ubachs
Ik pak het hem alleen even op, Machur.

Randal Peelen
Wie heeft er vragen voor dokter-ingenieur Wiger Wamelink? Ik zie al mensen. Twijfelen, laat hij het.

Jurian Ubachs
Hij doet het niet.

Randal Peelen
Ja, ja, ja.

Floris Bot
Ik weet dat Krein een vraag heeft gesteld.

Jurian Ubachs
Je mag gewoon blijven zitten.

Publiekslid 3
Kijk, hij kan gewoon naar je toe. Let op. Zo professioneel. Hij komt aan me toe deze zomer. Ik had vier vragen in één gesteld eigenlijk. Maar volgens mij is één. . Dan zijn vier, dat is makkelijk. Je hebt ontzettend veel verteld over de grondsamenstelling, dus daar hoef ik niet zoveel meer over te vragen. Maar we zijn op aarde heel druk bezig met grondloze teelt. Waarom zou je dat niet op Mars toepassen?

Wieger Wamelink
Dat is heel goed, en ik ben ook van plan omdat. Ja, dat moet ook gebeuren. Kijk, we doen natuurlijk hier op aarde tomaten telen we in Nederland eigenlijk alleen maar meer op hydrocultuur, dus op water. En dat gaat uitstekend. En ik stel ook voor dat je dat op Mars ook doet. Maar ik zou die twee systemen naast elkaar doen. Wij houden ons alleen maar bezig met die Marsbodem, want die hydrocultuur weten we eigenlijk wel. En collega's van mij hebben zelfs een. Container gemaakt. Die heeft op de Zuidpool gestaan. Die kan helemaal zelfstandig draaien, zolang je er maar energie in stopt, natuurlijk. En daar hebben de onderzoekers die daar op de Zuidpool die daar onderzoek doen. Hebben daar ook een hele zomer, geloof ik, lang van gegeten. Dus dat werkt in principe. Het is geen gesloten systeem natuurlijk. Maar in principe zou je die container zo in een ruimtekuteschip kunnen schuiven. En zou je daar dus groenten op kunnen telen. Maar er zitten ook nadelen aan teelt op. Namelijk, hoe ga je jouw poep verwerken? Nou, dat deels gaat dat nog wel, maar je houdt over, en dat moet natuurlijk niet, want het moet alles recyclen, hetzelfde geldt voor organisch materiaal. En niet alle planten doen het even goed op water. Ik heb net al kort even gezegd dat aardappel waarschijnlijk is de belangrijkste voedselbrongt. Niet alleen omdat ik frietjes graag lust, ik heb er net nog op. Voor mij mag allebei. Maar goed, ik heb ze in ieder geval op. Maar kijk, Adelappel is natuurlijk een hele goede bron van energie. En dat is belangrijk. En het ISS deel is het tegenwoordig sla. Maar dan denk ik altijd van ja jongens, daar ga je het niet meer redden. Want je hebt iets nodig waar je van kunt leven. En niet een of van de sla. Ze sla. Dat is voor mij devoer. Precies. Maar die aardappel is heel efficiënt. Want je hebt weinig ruimte nodig en hij groeit heel snel. Wij hebben in de kas, in tien weken hadden we het voor elkaar van aardappel naar Oost. Ik denk dat dat na acht weken kan. Dus dan zou je zelfs hier In Nederland, als je er maar licht in stopt tussen energie en warmte, zou je dus zes keer per jaar een oogst kunnen hebben. En dat is heel efficiënt. En hoe efficiënter het is, hoe beter. Dus vandaar dat ik. Ja, hydrocultuur zeker, maar sommige dingen gaan gewoon echt beter op bodems. Dankjewel.

Publiekslid 3
Uiteindelijk is het toch NN.

Randal Peelen
Ja, en en. Even kijken of er nog iemand met een mooie vraag is, want anders kunnen we altijd nog een keer langs je krijgen.

Jurian Ubachs
Ik zie een vraag. Ik ga nu kijken of de kabel wat gaat redden, maar ik denk het wel.

Randal Peelen
En anders moet er iemand naar je toe. We hebben nog geen wifi meer te gaan. Ik kom naar je toe deze dan.

Publiekslid 2
Ik had eigenlijk een onzinvraag, maar schoten de groei te binnen.

Randal Peelen
Dat zijn de beste.

Publiekslid 2
Mooi. Eerst de groei. Op Mars komt veel minder zonlicht op de oppervlakte. Wat is het effect daarvan op de planten?

Wieger Wamelink
Ja, dat klopt. Het is ongeveer, het ligt er een beetje aan waar je bent. 40 tot 60 procent van wat de aarde krijgt. Dat is relatief veel, want dat zou je niet verwachten. Want Mars staat twee keer zo ver van de zon dan de aarde. Maar dat komt omdat Mars eigenlijk geen atmosfeer heeft en wij werkaatsen heel veel zonlicht. Dus dat is gunstig, maar omdat ik mijn teelt binnen doe en onder de grond. . . Ben ik volledig afhankelijk van ledpanelen. Die gebruiken wij dus ook. En dat betekent dus dat ik of afhankelijk ben van zonnepanelen op het oppervlak. Er zijn ook mensen die denken dat je op Mars een kernreactor neer moet zetten. Nou, daar heb ik wat bedenkingen zelf bij. Maar goed, het is wel een energiebron. En kernenergie is relatief simpel. Als je dat vergelijkt met andere vormen van energie. Dat lijkt heel ingewikkeld, maar het schijnt relatief eenvoudig te zijn om dat te doen. Ik doe het liever met ledlampen met zonnepanelen, eerlijk.

Randal Peelen
Dan zet je zonnepanelen op het oppervlak en dan onder in je kamer staan die ledlampen. Dan kun je uitrekenen hoeveel je nodig hebt.

Wieger Wamelink
Ja, precies, ik kan dat precies uitrekenen als dat moet. En ik vind dat wel jammer, want je wilt natuurlijk eigenlijk toch gebruik maken van het zonlicht op Mars. Maar we hebben samen met de Universiteit van Delft hebben we experimenten gedaan. In Delft hebben ze een experimentele kernreactor. Daar kunnen ze dus isotopen maken. We hebben COBAT-60 gebruikt. Dat straalt gammastraling uit. En die hebben hetzelfde gemaakt zoals je dat op Mars ontvangt. En dat hebben we aan de planten gegeven. En dat soort experimenten hadden ze ook nog nooit iemand gedaan. Wat wij deden was een hele grote dosis altijd geven aan planten en kijken wat er dan gebeurt. Maar niet een continu lage dosis. Want het is 17 keer zo hoog als op de aarde. Nou, en dan bleek toch dat je rare vormen krijgt. Wij kregen rare planten. Bladen gingen zich krullen. Dwerre groei, we kregen necroses, zwarte puntjes, bruine punten, minder groei. Dus er is wel degelijk een effect. En we hebben nog niet gekeken naar het DNA. Maar dat gaan we ook nog een keer doen, maar ik verwacht daar uiteindelijk toch ook wel schade.

Randal Peelen
Maar die planten gaan op den duur een keer iets van evolutie doormaken natuurlijk. Als ze lang genoeg daar groeien.

Wieger Wamelink
Ja, en die zullen ook op die straling. Uiteindelijk reageren en er zijn ook verschillen tussen planten. Sommigen reageren veel beter op straling. andere soorten en ik kan me voorstellen dat op termijn dat die planten zich helemaal gaan aanpassen. Want je hebt we hebben het er niet over gehad, maar je hebt daar natuurlijk ook een lagere zwaartekracht. En wat dat precies gaat doen, weten we niet goed. Want ik kan hier de zwaartekracht niet lagen.

Randal Peelen
Zo'n bonestaak.

Wieger Wamelink
Precies, dat zou wel eens kunnen. En sterker nog, als wij koffiepauze hebben en het is vrijdagmiddag. Kijk, de hoogte van planten wordt volledig bepaald door de zwaartekracht. Dus op aarde hebben we die grote bomen in Amerika worden 100, 110 meter maximaal. Dat is het maximum. Hoger kunnen planten gewoon niet worden. Dat heeft te maken met het water wat omhoog moet gaan, de sapstroom. Hoger kan die gewoon niet komen. Dus dat maximum. Maar als je nou zwaartekracht van een derde hebt van de aarde. Ja, kunnen die bomen dan 300 meter hoog worden? Moet je wel een gigantische boom bouwen, maar goed. En dan heb ik het nog maar over Mars. Maar op de maan, waar we toch ook aan de slag willen. Heb je maar een zesde zwaartekracht? Stel je voor dat je bomen van 600 meter kunt laten groeien.

Jurian Ubachs
Als het evenredig is. Want als het dubbel zo erg zou zijn, dan kan je misschien wel een kilometer hoge bomen krijgen.

Wieger Wamelink
Alleen het probleem is dus hoe bouwen we zo'n boom?

Randal Peelen
Ja, en een boomhut in je boom. Zijn er nog vragen uit de zaal? Ik zie weer wat handen omhoog gaan.

Floris Bot
Hier moet even.

Randal Peelen
Sorry, ik was niet scherp. Kijk, waar was het? Dan ben jij dus geen maanzand. Nee, duidelijk niet.

Publiekslid 1
Hoe verhoudde de. voedingsstoffen zich op aardsatmosferen tegenover bijvoorbeeld op Mars. Zit daar verschil in of is het ongeveer gelijk wat je aan het eind van het liedje overhoudt?

Wieger Wamelink
Ik stel even eerst een tegenvraag als dat mag. Namelijk, bedoel je de atmosfeer op Mars of bedoel je de bodem op Mars?

Publiekslid 1
Gewoon.

Wieger Wamelink
Mars heeft wel een beetje atmosfeer. Het is niet niks. Dat bestaat vooral uit CO2. Nou, dat is mooi voor mijn planten, want die lusten dat. Er zit ook wat stikstof in, en er zit ook een heel klein beetje zuurstof in. Dus als je dat goed mengt, kun je eigenlijk al bijna aardse atmosfeer maken. Je kan het ook kunstmatig maken, maar goed, daar zullen we niet op ingaan. Maar dat kunnen we dus in de juiste verhouding mengen als we dat willen. Of maken. De bodem, daar ben ik natuurlijk van afhankelijk wat erin zit. Er zit ontzettend veel zouten in die bodem. En dan heb ik het niet alleen over het zout wat je hier uit de zee haalt en wat ik net op mijn frietje had, natriumchloride. Het gewone keukenzout.

Randal Peelen
Ik haal mijn zout altijd uit urine. Wat doe je moeilijk?

Wieger Wamelink
Ja, dat klopt, dat kan ook. Ik heb nog wat voor je. Maar er zit ook heel veel magnesium en calciumzouten in de bodem. En dat is op zich niet heel ongunstig, want planten gebruiken dat ook voor hun groei. Alleen het zorgt er wel voor dat. En dat word ik een beetje technisch, maar dat de zuurgraad van de bodem nogal hoog is. De pH is dus hoog. Van deze bodem is die ongeveer 8. Dat is eigenlijk al te hoog voor landbouw. Voor de maanbodem is die 10,5. Dat vind je eigenlijk op aarde bijna nergens, behalve in zeer zoute gebieden. Daar kun je dat nog vinden. Dus dat is heel ongunstig. Daar heb ik oplossingen voor. Maar fosfaat bijvoorbeeld zit in ruime mate ook in de bodem. Ik mis dus alleen stikstof. Maar ja goed, daarvoor heb ik dus die zes mensen die zich net hebben opgegeven als vrijwilligers, die gaan ervoor zorgen dat we dat oplossen. Maar verder is er eigenlijk alles. En de verhouding, hij doet er wel een beetje toe. Dat is toch wel iets wat speelt. Als het heel erg uit balans is, hebben die planten daar moeite mee. Maar als je er maar genoeg poep in stopt, dan komt het wel goed.

Wieger Wamelink
Dus daar ben ik niet bang voor.

Floris Bot
En misschien in het verlengde, nou ik hoop in het verlende van jouw vraag, de gekweekte vruchten die je hebt, hebben die wel vergelijkbare voedingswaarde als wij.

Wieger Wamelink
Uitstekende vraag. Dank je dat je hem stelt. Ja, ik dacht dat je daarmee wilde werken. Nee, want dat hebben we dus uitgebreid getest. Want dat wilde ik ook weten. We hebben natuurlijk geproefd. En ik vond bijvoorbeeld dat marstomaatjes veel zoeter waren dan de aardse controle die wij hadden. En ook dan de maantomaatjes. Maar dat maanrucola bijvoorbeeld veel en ook de radijs, dat die veel pittiger was dan die van de Mars en die van de aarde. Ik had de mensen die voor het eerst gingen eten van onze groenten, die heb ik dat dus ook allemaal gevraagd. Die wisten niet wat ze kregen, dus die kregen drie tomaten op een rijtje en moesten zeggen welke ze het lekkerste vonden. En of ze verschillen proefden. Iedereen proefde verschillen en iedereen had zijn eigen voorkeur. Ik wilde dat gewoon weten, en we hebben in Wageningen een massaspectrometer staan, zo'n kast van een apparaat. Maar daar kun je dus inhoudstoffen van planten mee meten. En daar stel je eigenlijk de vraag over. En we hebben meer dan 600 inhoudstoffen van planten gemeten in één keer. Dat is ontzettend veel en dat kan je eigenlijk bijna niet handelen. Zoveel data is dat. Maar we hebben gekeken naar eiwitten, naar koolhydraten, naar flavonoïden. Beta-carotene, botteltjes, zeg maar.

Jurian Ubachs
Dat vind ik leuk voor de ondertiteling trouwens, dit stuk.

Wieger Wamelink
Dus al die plantinhoudstoffen, en toen bleek dus dat er eigenlijk helemaal geen verschillen waren. En de onderzoekers die dat voor mij hadden gedaan, want dat doe ik niet zelf, die waren ontzettend teleurgesteld. Want we hadden 30. 000 euro gekregen om dit onderzoek te doen. Best duur onderzoek ingewikkeld, het apparaat is heel duur, en zij had dus gehoopt dat er verschillen waren, want daar kun je leuk over schrijven. Maar ik was heel blij. Want kijk, want als de stoffen hetzelfde zijn, is de voedingswaarde ook hetzelfde.

Randal Peelen
En krijg je ook gewoon hetzelfde binnen als dat je hier op aarde bent. Ik kan hieruit concluderen dat het niet uitmaakt wat ik mijn kind te eten geef, het altijd wel een gezond kind zal worden, toch? Dus één op één hetzelfde?

Wieger Wamelink
Nou, het ligt eraan wat je hem eet te eten. Mijn mastomaatjes waren dus precies hetzelfde als de maantomaatjes, als de aasse tomaatjes met dezelfde voedingsstoffen. En ik was daar dus best wel blij mee. Alleen achteraf niet meer zo blij. En ik zal uitleggen waarom. Want, kijk, die straling op Mars is echt een ding. Want je kan daar waarschijnlijk niet te lang verblijven. In ieder geval niet buitenlopen. Omdat je anders gewoon de dosis die je binnenkrijgt te hoog wordt. En daar ga je gewoon op den duur toch de effecten van merken. Nou, wat je zou kunnen doen via voeding, en ik heb al een studenten gehad die daar voor mij naar gekeken heeft. Is kijken, kun je die astronauten dan niet weerbaarder maken daartegen. En wij weten dat, kijk, wat straling doet is in je cellen, behalve DNA-aantasten, maar het. . . Gevaarlijkste zijn eigenlijk vrije radicalen die ontstaan in je cellen. Dat zijn elektronen die los bewegen in de cel en die maken allerlei dingen kapot. Maar die elektronen die kun je invangen met vitamine E en vitamine C. Die maken dat neutraal. Dus dan zou je met je voeding mensen kunnen helpen Dus waar wij nu naar kijken is welke voedingsstoffen bevatten extra vitamine E en C. Kan ik makkelijk telen daar, zodat je eigenlijk aan de gezondheid van de mensen kunt werken.

Randal Peelen
Een beetje lang antwoord geloof ik. We hebben een vraag voor één, of voor tijd voor één ninja vraag. En dan gaan we naar de tips. Mensen. Is er nog een ninja vraag, gewoon als nabrander? Eentje die echt gesteld zou moeten zijn. Ik zie geen handen omhoog gaan. Zijn er nog andere ingestuurde vragen die je nog even zou kunnen doen?

Wieger Wamelink
Van ons eigen experiment. En dat shirt is te koop. Ik heb ze alleen niet bij me nu. Maar ze zijn 25 euro. Want ons onderzoek wordt volledig gefinancierd door crowdfunding. Je kunt ze ook ondersteunen via Food for Mars Moon. Zoek daarop, maar die t-shirts zijn te koop. Ik heb hele mooie posters die te koop zijn. Eventueel posters wil ik ook graag seniëren. Ik heb stickers en kaartjes bij me. Die zijn een stuk goedkoper. Poster kost een tientje, stikken kost 2 euro. Maar daar steun je dus ons onderzoek mee, want we krijgen dus geen onderzoek van de Nederlandse overheid tot nu toe. En NASA is heel geïnteresseerd in ons onderzoek. Maar NASA betaalt mij niet. Seg ik nog, ik moet NASA betalen. En dat heeft ook een logische reden. NASA mag namelijk geen geld spenderen buiten de Verenigde Staten. Dat is. Bij wets geregeld in Amerika. Dus dat is een beetje lastig. Maar ja, dus dit t-shirt inderdaad is te kopen in allerlei maten. En ook in damesmate.

Floris Bot
Even voor de luisteraars, wat ik zie is een space shuttle, een wereld, maar in het midden Mars en daar komt een plant uit. Juist.

Randal Peelen
Cool. Bedankt voor de eerste tip. We zijn toe aan de tiprubriek, want iedereen die met nerds om tafel volgt weet dat dit het leukste onderdeel nog wel eens kan zijn. Ben ik benieuwd. Floris, je bent even. . Ik was er even vakantie achter de rug.

Floris Bot
Dat was heerlijk. Heb je al die tijd zitten broer op een tip? Helemaal niet. Ik had er eentje opgeschreven en ik heb net besloten te wisselen. Dus nee. Mijn tip gaat zijn. Een nieuwe communicatie-app en die heet Around. En die komt van het bedrijf, moet ik even spieken, zoom out. En Around is een app voor op je desktop en je telefoon waarbij je kan videochatten zoals iedereen dat al kent. Maar dan niet van zo'n groot conglomeraat. En ik vond het vet. En het werkt heel goed. Dus ik kan op mijn laptop en op mijn telefoon. En ik kan ook een soort room aanmaken. Maar het is dus van een klein conglomeraat. Het is van een scale-up. Maar je kan een room aanmaken en dat is eigenlijk gewoon iemand bellen. Dat is super grappig.

Randal Peelen
Revolutionair.

Floris Bot
Nee, helemaal niet. Maar wel, ik vond het wel cool. Dus around. Ga het eens proberen.

Randal Peelen
Nou tof. Jurian. Hoi Randal. Wat heb je voor ons meegenomen?

Jurian Ubachs
Ik heb een artikel in The New Yorker, geschreven door Michael Azerrad, de schrijver van het boek Come as You Are, dat gaat over Kurt Cobain uiteraard. En hij heeft een artikel geschreven dat heet My Time with Kurt Cobain. Je zou het eventueel al gelezen kunnen hebben als je Tim Hofman volgt op social media. Want die tipte hem ook al. Zo ben ik erop gekomen. Het is een heel mooi geschreven artikel over verschillende momenten die hij samen met Kurt Cobain heeft meegemaakt. En ook echt gewoon op hotelkamers na shows. Omdat hij hem moest interviewen, onder andere voor een boek. En hij vertelt ook heel mooi over hoe hij daar dan doorheen moest navigeren. De ene keer waren ze beste vrienden en de andere keer was hij een ultieme lul in de ogen van Kurt Cobain en zijn management. Het is een mooi inkijkje in hoe moeilijk het werk van een popjournalist kan zijn op het moment dat je onderwerp op momenten verslagen labiel is.

Randal Peelen
Maar de persoon Kurt Cobain spreekt natuurlijk al jaren tot de verbeelding. Dat is een van de figuren die op zijn 27e is overleden. En wat maakt het voor jou nou. Zoveel jaren later nog steeds boeiend.

Jurian Ubachs
Het is bijna een mythisch persoon. Er gaan denk ik meer verhalen over Kurt Cobain die niet waar zijn dan die echt waar zijn. Maar juist zo'n popjournalist die daar dus heel dichtbij heeft gestaan en die dat dan dus in dit artikel ook een beetje uit de doeken doet, hoe dat dan ging. En hoe hij Kurt Cobain ook op een bepaalde manier ziet als een stoner, gelijk aan de gasten met wie hij zelf op school heeft gezeten en wie hij zelf ook was. Hij connect op een bepaalde manier heel erg met hem, schrijft hij dus in dat artikel. En ja, daar komen mooie verhalen uit voort. Het is een zeer begenadigd schrijver ook, dat helpt ook. Volgens mij kun je het gewoon gratis. Ik heb hem gratis kunnen lezen. Ik denk dat je voor The New Yorker, als je meer artikelen wil lezen, wel een abonnementje nodig hebt. Maar als je er één artikel wil lezen, dan is dat gewoon gratis.

Randal Peelen
Dus ik zou zeggen, doe deze. Wieger, ik had voor jou al opgeschreven Food for Mars & Moon. Wat heb je nog meer voor ons meegenomen?

Wieger Wamelink
Ja, ik dacht ik kan natuurlijk een flauwe tip geven en ze zeggen van kijk naar The Martian of ga naar Dune. Waarin wormen voorkomen. Hoop ik tenminste, want ik heb hem nog niet gezien een nieuwe film. Nee, ik heb een heel ander soort tip. Namelijk als je iets voor het klimaat wil doen en vooral voor het vasthouden van water in je neerslag. Gooi de helft van je tegels uit de tuin.

Randal Peelen
En wat gebeurt er dan?

Wieger Wamelink
Nou, dan hou je dus veel beter water vast, voelt het minder goed weg. Ja, dus je houdt het vast, dus dan heb je minder last van overstromingen. En een tegel groeit eigenlijk bijna niks.

Jurian Ubachs
En nogmaals, mijn onkruid wil ik nog één keer opwijzen.

Wieger Wamelink
Ik zei ook bijna niks. Maar misschien loop jij niet genoeg over je tegels. Dan kunnen er bij jou een heleboel uitkomen.

Randal Peelen
Ik blijf me dit afvragen. Want als ik. tegels in mijn tuin heb en er ligt hier gras en daar gas. Dan loopt het water daar toch heen of het verdampt weer. De water verdwijnt toch niet. Behoud van massa.

Wieger Wamelink
Ja, dat water loopt dus wel weg, maar het loopt deels in jouw groen. Dat is mooi. Maar als je heel veel tegels hebt, dan loopt het heel snel weg.

Jurian Ubachs
Nieuwbouw is heel goed over afwatering nagedacht. Het loopt een skeurige drieel in.

Wieger Wamelink
Maar je kan ook infiltreren. Maar hoe meer water je vasthoudt en ook hoe meer groen je in de tuin hebt, hoe beter dat is. Ook je groeit van alles, neemt koolstof op. Je krijgt meer insecten in je tuin, dus het wordt veel levendiger, veel leuker en veel natuurlijker.

Randal Peelen
Ik moet eerlijk toegeven, Wieger, als jij dit zegt, ik het bijzonder serieus neem. Bedankt voor deze tip. Ik heb er zelf ook één meegenomen en dat is een beetje in het verlengde van de podcastawards die nu bezig zijn. Want zoals we allemaal al weten, gaan we dit jaar massaal op Signaalwaarde stemmen. Ik heb Jorik in de zaal zien zitten. Even een applaus voor deze man. Wat een fantastische podcast hebben jullie neergezet, mensen. En dit is het laatste jaar misschien wel dat we naar deze podcast kunnen gaan luisteren. Nog één kans om deze ook te bekronen met een Podcast Award. Maar nadat je daarop gestemd hebt, kun je ook stemmen op verhalende podcasts. En ik ben daar eens naar gaan luisteren. En mijn conclusie is dat De Vlaamse Kunstroof toch wel een van de betere podcasts mag heten. En dat is niet zozeer, en dat is geen dis, absoluut niet. Maar dat is niet alleen maar om de kwaliteit van de podcast. En dan denk je, is hij dan slecht? Nee, natuurlijk niet. Maar het is een fascinerend verhaal. En ik hou van fascinerende verhalen. En van die verhalen waar je zeg maar nachten van wakker kan liggen, fascinerend. Dat je denkt: dit is zo fascinerend dat eigenlijk heel de wereld dit al lang had moeten weten. En blijkbaar weten heel veel mensen het ook, maar ik tot voor kort nog niet. Dus nou, als je denkt: verhalende podcast met een leuk mysterie dat nog steeds in onderzoek is, dan is De Vlaamse Kunstroof een heel leuke podcast. Tot zover deze aflevering van Met Nerds om Tafel. Onze gastnerd van vandaag was Wieger Wamelink. Wieger, hartelijk dank voor je deelname. Groot applaus ook voor de mooie antwoorden op al onze spectaculaire vragen. We hebben er een boel van geleerd. Waar kunnen mensen nog meer over jou te weten komen?

Wieger Wamelink
Op Facebook, Twitter, Instagram ook.

Randal Peelen
Alles onder Food for Mars & Moon. Oké. Er zijn gelukkig niet heel veel Wieger Wamelinks, dus dat scheelt ook wel. En nou, dit was Met Nerds om Tafel natuurlijk live vanaf het Podcastfestival 2021. Ontzettend leuk om hier te zijn. En wat zijn we goed verzorgd en wat waren we eraan toe om jullie weer allemaal in het echt te mogen ontmoeten. Dit was Met Nerds om Tafel. Met Nerds om Tafel is een podcast door Floris Bot, Jurian Ubachs en mijzelf, Randal Peelen. Onze panelleden zijn Esther Crabbendam, Maarten van Woerkom, Ruurd Sanders en Sander Bijleveld. Onze website is mnot.nl. En ik raad jullie allemaal aan, als je dat nog niet gedaan hebt, ook onze Slack te joinen, want daar gingen 2000 heel gezellige nerdjes voor. En het is daar altijd leuk. Het kanaal Space is extra van toepassing dit keer, want daar praten dus echte spacenerds met elkaar. Nou, misschien nog wel na over deze aflevering ook. Word je nou vriend van de show, dan krijg je allerlei voordelen. Staat allemaal op de website. Merch, dus onze shirts, ook leuk toch, die is mooi, maar deze zijn ook leuk. Die staan in onze webshop en Nerdbier staat op nerdbier.nl. Nog eventjes een hartelijk dank aan onder andere Lieven Heeremans, zonder wie dit moois allemaal zeker nooit had plaatsgevonden. En dank aan alle vrijwilligers, sprekers en collega-podcasts die dit festival mogelijk hebben gemaakt. Ik heb de transformative track gevolgd met onder andere talks van Jill en Julia van Bear Radio Berlin. Een grote shout-out ook naar hen. Dat was heel fascinerend. Je kunt een heleboel van die talks ook terug gaan luisteren in de feed van het Podcastfestival. Dus dat is misschien nog een leuke nabrander als je dat leuk lijkt. Dank aan Team Podcastfestival: Mina, Anne, Quirijn en Mila-Marie, en dank aan het podcastnetwerk voor haar deelnemers en sponsoren. Bedankt dat jullie hebben zitten luisteren. Op naar het bier. Is dit het moment dat we een buiging gaan maken?

Floris Bot
Nee, nee, we doen het buigen. Wij mengen ons in het publiek.

Maarten van Woerkom
Hoi, Maarten van Woerkom hier van Signaalwaarde. De podcast over coronastatistiek en coronabeleid die ik maak samen met Marino van Zelst en Jorik Blijenberg. Wij zijn genomineerd voor een Dutch Podcast Award. We zijn vereerd met de nominatie en willen nu natuurlijk die prijs gaan binnenhalen. Maar daar hebben we jouw stem voor nodig. Ga hiervoor naar podcastawards.nl/stem. Kies Signaalwaarde en help ons aan de winst. podcastawards.nl/stem.

Maarten van Woerkom
Alvast bedankt. Doeg.